Παραθέτεις στο παραπάνω σχόλιό σου τους λόγους για τους οποίους επιφυλάσσεσαι για τη διδασκαλία της ευχής στις ομάδες. Τα δύο επιχειρήματα σου, δεν ξέρω αν το γνώριζες εκ των προτέρων, αλλά είναι τα δύο από τα τρία συνηθέστερα επιχειρήματα που διατυπώνονται απ’ την πλειοψηφία των επικριτών της ευχής. Το τρίτο επιχείρημα για να μη μένεις με την αγωνία είναι ο κίνδυνος της πλάνης.

Ως προς το α’ επιχείρημα, δηλαδή ότι για να διδαχθεί κάποιος την ευχή θα πρέπει να έχει ήδη φτάσει σ’ ένα επίπεδο, ο γέροντας Βασίλειος και ο άγιος Ιγνάτιος Μπριαντσανίνωφ (μαζί με τον Θεοφάνη τον Έγκλειστο είναι οι δύο μεγαλύτεροι Πατέρες της Ρωσίας) είναι της άποψης ότι αυτό το επιχείρημα είναι άτοπο και άδικο. Γιατί η πρώτη βαθμίδα ενός αρχαρίου στον πνευματικό αγώνα είναι η καταστολή των παθών με τη νήψη του νου και τη φύλαξη της καρδιάς, δηλαδή με τη νοερά προσευχή, που ταιριάζει σ’ όσους ζουν έτσι. Εκτός αυτών, πάρα πολλοί σύγχρονοι γέροντες και άγιοι προτρέπουν τις οικογένειες να μυούν από μικρή ηλικία τα παιδιά τους στην ευχή. Πιστεύω ότι διάβασες το παραπάνω άρθρο που έγινε η αφορμή για να ξεκινήσει όλη αυτή η συζήτηση. Επίσης, σου υπενθυμίζω ότι ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς, και όχι εγώ, συστήνει τη διδασκαλία της ευχής στα σχολεία. Όλα αυτά οδηγούν σε ένα συμπέρασμα. Ότι με την ευχή «δεν αφήνουμε τα μαλακά και τα ρηχά και προχωρούμε στα σκληρά και τα βαθιά». Αντίθετα, σκέψου απλά. Τι είναι πιο δύσκολο για ένα παιδί, να διαβάζει ψαλμούς του Δαυίδ που κι εγώ δεν τους καταλαβαίνω καλά και μπορεί να σου σκορπίσουν το νου σε όρη και πελάγη ή να ψιθυρίσει το «Κύριε Ιησού Χριστέ, φώτισέ με». Νομίζω, ότι θα συμφωνήσουμε ότι πιο εύκολη προσευχή απ’ την ευχή δεν υπάρχει. Για να πεις ορισμένες προσευχές της Εκκλησίας μας και να τις κατανοήσεις, ίσως θα πρέπει να έχεις φτάσει σε ανάλογο επίπεδο. Για να πεις όμως την ευχή δεν προϋποτίθεται κάποιο «επίπεδο». Ίσα ίσα έχεις τη βεβαιότητα ότι τα παιδιά θα πουν 5 λέξεις και θα τις καταλάβουν. Προφανώς θα τους μάθεις και το «Πάτερ ημών…» και όλα τα βασικά. Δεν αναιρεί το ένα το άλλο. Αυτή είναι η άποψη πολλών Πατέρων και την ασπάζομαι κι εγώ. Δεν είναι προϊόν δικής μου φαντασίας και επινοήσεως.

Ως προς το β’ επιχείρημα, δηλαδή ότι ο ομαδάρχης προκειμένου να διδάξει στα παιδιά την ευχή θα πρέπει να έχει υψηλή πνευματική κατάσταση και προφανώς να την εξασκεί και ο ίδιος η απάντηση είναι η εξής. Ο ομαδάρχης ότι κατηχητικό μάθημα κι αν κάνει θα πρέπει να αγωνίζεται να το εφαρμόσει πρώτα ο ίδιος. Αυτό είναι αυτονόητο. Ότι ισχύει για όταν διδάσκει την ταπείνωση, την αγάπη, την ανεξικακία, την πραότητα το ίδιο ισχύει και για την προσευχή. Τι το διαφορετικό δηλαδή έχει η ευχή; Πρέπει να έχουμε υψηλότερο επίπεδο για να διδάξουμε την ευχή και χαμηλότερο για να διδάξουμε την ταπείνωση; Προφανώς όχι. Επίσης, ο ομαδάρχης θα αναλάβει την εκμάθηση της ευχής, όχι την καθοδήγηση του παιδιού. Αυτή την αναλαμβάνει ο πνευματικός. Δε θα σφετεριστεί ο ομαδάρχης το ρόλο του πνευματικού. Προς Θεού! Εδώ σκέψου ότι ο γέροντας Βασίλειος ο Ρώσος λέει ότι ακόμη και αν υποθέσουμε ότι δεν υπάρχουν άξιοι καθοδηγοί και διδάσκαλοι, διδάσκαλός μας είναι η Αγία Γραφή. Όσο για τον ισχυρισμό πως «μερικοί γεροντάδες ακόμη στο Άγ.Όρος έστελναν τους υποτακτικούς τους σε άλλους γεροντάδες, “ειδικούς” θα λέγαμε της ευχής για να τους την διδάξουν», είναι προφανές ότι κάποιος που θέλει να αριστεύσει σε κάτι πηγαίνει στους καλύτερους του είδους. Αυτό ισχύει και στην κοσμική επιστήμη. Άλλο να σε διδάξει πανεπιστημιακός στο Harvard και άλλο στο Α.Π.Θ. Κάτι ανάλογο ισχύει και στα πνευματικά. Άλλο να διδαχθείς την ευχή από ένα οποιοδήποτε μοναχό και άλλο απ’ τον γέροντα Ιωσήφ τον Ησυχαστή. Αυτό όμως δε συνεπάγεται ότι δε θα διδάσκεσαι την ευχή, επειδή δεν έχεις για δάσκαλο τον καθηγητή της Νοεράς Προσευχής.

Ως προς την διδασκαλία της ευχής στις ομάδες έχω κάποιες αντιρρήσεις που ενδεχομένως να είναι και λανθασμένες. Δεν γνωρίζω.
Κρίνω, “πως κάθε πράγμα στον καιρό του”. Δεν μπορούμε να δώσουμε κατευθείαν στερεά τροφή στο βρέφος. Θα ξεκινήσουμε απαραιτήτως με το γάλα και εν καιρώ, σταδιακά και μεθοδικά θα οδεύουμε προς τη στερεά τροφή. Απ΄τα μαλακά προχωρούμε στα σκληρά, απ΄τα ρηχά στα βαθιά.
Ίσως τα παιδιά των ομάδων στις δυο μεγάλες πόλεις Αθήνα-Θεσ/νίκη να είναι όντως τόσο καλλιεργημένα και έτοιμα να δεχθούν την ευχή. Στις επαρχιακές πόλεις γνωρίζω πως οι ομαδάρχες πασχίζουν να τους μάθουν τα στοιχειώδη! Στην πλειοψηφία τους τα παιδιά κάνουν λανθασμένα το σχήμα του σταυρού, δεν γνωρίζουν σωστά και ολόκληρο το “Πάτερ ημών” ή το “Πιστέυω”, με χίλια παρακάλια και υποσχέσεις εκκλησιάζονται τις Κυριακές, με άλλα τόσα παρακάλια και προτροπές θα προσέλθουν στο μυστήριο της εξομολόγησης, η Αγ.Γραφή αποτελεί γι’αυτά ένα καλό μεν θεωρητικά (έτσι ακούσαν και μάθαν) αλλά απλησιάστο βιβλίο κτλ κτλ Πώς τα παιδιά αυτά που είναι και η πλειοψηφία θα τα προχωρήσουμε στην “ευχή”;;
Ωστόσο, αν κάποια ομάδα όντως είναι έτοιμη να τη δεχθεί, εκεί τι να πούμε;! Θεάρεστο θα ήταν! Προκύπτει όμως και το εξής ζήτημα. Δεν είναι παιχνίδι η ευχή να μπορούν να τη διδάξουν όλοι. Εκτός του ότι αρκετοί ομαδάρχες/ισσες είμαστε ας τα να πάνε…και οι ίδιοι ακόμη ψαχνόμαστε και περνούμε τις φάσεις μας, οι υπόλοιποι είναι φρόνιμο και πνευματικό να αναλάβουν την πνευματική καθοδήγηση; Εφόσον έχουμε στάδια στην ευχή, θα’χουμε σαφώς και εξέλιξη και θα χρειάζεται σαφώς και στενή παρακολούθηση και καθοδήγηση. Είναι στα χρέη και στις ικανότητες των ομαδαρχών αυτό ή μπαίνουμε σε χωράφια τρίτου, του πνευματικού-εξομολόγου;; Διδάσκω κάτι σημαίνει το μαθαίνω σε κάποιον, τον κάνω κάτοχο της γνώση αν είναι απλά θεωρητική ή του αντικειμένου αν είναι πρακτικό το ζήτημα. Στην προκειμένη το ζήτημα είναι πρακτικό, εμπειρικό.
Κατά την, ίσως και πάλι λανθασμενη άποψη μου, νομίζω πως το ορθότερο και συνετότερο είναι να εντοπίζει ο ομαδάρχης τα παιδιά που πιθανόν θα ήταν έτοιμα να μπουν σιγά-σιγά στην ευχή, να τα αναφέρει στον πνευματικό και να αφήνει στην κρίση και στα χέρια του το όλο υπόλοιπο.
Άλλωστε θυμάμαι απο μελέτες πνευματικών βιβλίων πως μερικοί γεροντάδες ακόμη στο Άγ.Όρος έστελναν τους υποτακτικούς τους σε άλλους γεροντάδες, “ειδικούς” θα λέγαμε της ευχής για να τους την διδάξουν.
Παρόλα αυτά, αξιέπαινος και ζηλευτός ο ζήλος, ο ενθουσιασμός και η επιθυμία αρκετών να δώσουν αυτό το πολύτιμο κομμάτι, την ευχή στα παιδιά. Αποδεικνύει πως η ομάδα γι’αυτούς δεν είναι μια συνήθεια του Σαββάτου ή της Κυριακής (εδώ ελέγχομαι σημαντικά)αλλά μια βασική και συνεχής μέριμνα. Ο ενθουσιασμός, ο ζήλος, η ταπεινή και ειλικρινής διάθεση κάνει συχνά τα ακατόρθωτα, κατορθωτά, με ευλογία πάντα του πνευματικού και ενημέρωση των υπευθύνων.

ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ: Λέμε την ευχή με τα χείλη ενώ προσπαθούμε να συγκεντρώσουμε την προσοχή μας στις λέξεις.
ΝΟΕΡΑ: Λέμε την ευχή νοερά δηλαδή με τον ενδιάθετο λόγο.
ΝΟΕΡΑ-ΚΑΡΔΙΑΚΗ: Ο νους και η καρδιά ενώνονται κατά την ενέργειά τους. Η προσοχή συγκεντρώνεται μέσα στην καρδιά κι εκεί προφέρεται η ευχή.
ΑΥΤΕΝΕΡΓΟΥΜΕΝΗ: Η προσευχή στερεώνεται στην καρδιά, και χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια, προφέρεται από μόνη της μέσα στην καρδιά, ελκύοντας προς τα εκεί την προσοχή του νου.
ΧΑΡΙΣΜΑΤΙΚΗ: Η προσευχή λειτουργεί από μόνη της με την έμπνευση του Αγίου Πνεύματος. Η αίσθηση της αγάπης του Θεού πλημμυρίζει την καρδιά και ο νους αρπάζεται σε πνευματικές θεωρίες. Κάποτε συνοδεύεται και με τη Θέα Φωτός.

Διαπιστώνουμε δηλαδή ότι είναι διαφορετικό πράγμα να λέμε την ευχή με τη συμμετοχή της καρδιάς (Νοερά-καρδιακή) και άλλο πράγμα να λέγεται η ευχή από την καρδιά, με δική της δηλαδή αυτενέργεια (τα 2 τελευταία επίπεδα).

Ο Γέροντας Ιωσήφ ως δώρο πήρε τη χαρισματική προσευχή όχι τη νοερά. Αυτό το χάρισμα το δίνει, πράγματι, ο Χριστός «όποτε θέλει και σε όσους θέλει», όπως και σωστά επεσήμανες. Επομένως, δε συνάγεται από κανένα άγιο και σύγχρονο γέροντα ότι την ευχή πρέπει να τη διδάσκουν μόνο όσοι έχουν φτάσει στο επίπεδο της χαρισματικής προσευχής. Εννοείται, όμως ότι θα πρέπει να έχουν εμπειρία της. Άλλο το ένα, άλλο το άλλο. Επίσης, τους πειρασμούς που είχε ο γέροντας Ιωσήφ και του πήρε χρόνια 8 χρόνια να τους αποδιώξει, δεν τους είχε εξαιτίας της ευχής. Είναι δεδομένο και χιλιοεπιβεβαιωμένο ότι οποιοσδήποτε άνθρωπος θέλει ν’ αγιάσει θα πρέπει πρώτα να περάσει απ’ το καμίνι των πειρασμών. Είναι αυτονόητο λοιπόν ότι όταν κάνεις τέτοιου επιπέδου προσευχή θα έχεις και πειρασμούς από το Διάβολο, αλλιώς κάτι δε θα λειτουργούσε σωστά.

Η ευχη με την συνεχη επικληση του ονοματος του Κυριου υπαρχει στον Αγιο Διαδοχο Φωτικης (4 αι) και σε καποιους αλλους νηπτικους πατερες της α χιλιετιας και οχι μονο στη β΄χιλιετια.

Το θεμα της ευχης παντως με προβληματιζει. Καποιοι χωροι το τονιζουν ιδιαιτερα, ακολουθωντας το ρευμα της φιλοκαλικης παραδοσης.

Στο χωρο των ομαδων δεν εχει επικρατησει ιδιαιτερα. Ισως ειναι ενα θεμα που πρεπει να συζητηθει γενικοτερα.

Εχω καποιες γενικοτερες σκεψεις, αλλα υπαρχουν αλλοι πολυ ειδικοτεροι.

Ισως το γενικοτερο αστικοποιημενο κλιμα του χριστιανισμου των αρχων του 20 αιωνα στα ελλαδικα αστικα κεντρα να μην ευνοουσε αυτον τον τυπο προσευχης και για αυτο να μην συμπεριληφθηκε στη διδασκαλια πολλων σπουδαιων πνευματικων οδηγων του καιρου εκεινου. Αλλα και παλι το καταθετω με επιφυλαξη.

Εχω την αισθηση οτι αν ειχε συμπεριληφθει ο τυπος αυτος της προσευχης στο εξαιρετικα σπουδαιο εργο “Προοσρισμος του ανθρωπου” θα ειχε παντως επικρατησει.